CBAM'da Dolaylı Emisyonlar: Scope 2 ve Hesaplama Yöntemleri

CBAM'da Dolaylı Emisyonlar: Gözden Kaçan Dev Maliyet Kalemi

CBAM uyum sürecinde birçok firma doğrudan emisyonlara, yani bacadan çıkan CO2'ye odaklanırken dolaylı emisyonlar, diğer adıyla elektrik tüketiminden kaynaklanan Scope 2 emisyonlar, geri planda kalabiliyor. Ancak özellikle alüminyum, çelik (EAF tesisleri) ve kimya sektörlerinde dolaylı emisyonlar, toplam gömülü emisyonun yüzde 50'sini ya da daha fazlasını oluşturabilir.

Bu rehberde CBAM kapsamında dolaylı emisyonların nasıl tanımlandığını, hangi sektörlerde zorunlu olduğunu, nasıl hesaplandığını ve nasıl azaltılabileceğini kapsamlı biçimde ele alıyoruz.

Dolaylı Emisyon Nedir? CBAM Perspektifinden Tanım

Dolaylı emisyonlar (indirect emissions), bir ürünün üretim sürecinde satın alınan enerji, özellikle elektrik tüketiminden kaynaklanan sera gazı salımlarıdır. GHG Protokolü terminolojisinde bu, Kapsam 2 (Scope 2) emisyonları olarak bilinir.

CBAM Uygulama Tüzüğü'nde dolaylı emisyonlar şu şekilde tanımlanır:

"Üretim sürecinde tüketilen elektrik, ısı ve soğutma üretiminden kaynaklanan ve emisyon sınırı içinde gerçekleşmeyen sera gazı emisyonları"

Scope 1, 2 ve 3 emisyonlarının farkını öğrenmek için tıklayın.

Hangi CBAM Sektörleri Dolaylı Emisyon Raporlamak Zorunda?

CBAM kapsamındaki tüm sektörler dolaylı emisyon raporlamak zorunda değil. Bu yükümlülük sektöre ve ürüne göre farklılık gösteriyor:

Sektör	Dolaylı Emisyon Zorunluluğu	Gerekçe
Alüminyum	Zorunlu	Elektroliz yüksek elektrik tüketir
Çelik (EAF)	Zorunlu	EAF elektrik yoğun
Çelik (entegre)	Kısmi	Doğrudan emisyon dominant
Çimento	İsteğe bağlı	Yakıt kaynaklı emisyon dominant
Gübre (amonyak)	Kısmi	Gübre tipine göre değişir
Elektrik	N/A	Doğrudan elektrik ticareti
Hidrojen (elektroliz)	Zorunlu	Tamamen elektrik bazlı

Dolaylı emisyon yükümlülüğünün olduğu sektörlerde bu emisyonları hesaplamak ve doğrulatmak zorunlu; atlamak veya ihmal etmek eksik beyan anlamına gelir.

Dolaylı Emisyon Nasıl Hesaplanır?

Temel Formül

Dolaylı Gömülü Emisyon (tCO2e) =
  Elektrik Tüketimi (MWh) × Emisyon Faktörü (tCO2e/MWh)

Bu görünürde basit formülün iki kritik bileşeni var: elektrik tüketim miktarı ve emisyon faktörü. İkinci bileşen, özellikle önemli tartışmalara konu oluyor.

Elektrik Tüketim Miktarı

Tesis düzeyinde ölçülen elektrik tüketimi (kWh veya MWh), ürün bazında ayrıştırılarak ton ürün başına özgül tüketim hesaplanır.

Örnek: EAF çelik tesisi

Toplam elektrik tüketimi: 550.000 MWh/yıl
Toplam çelik üretimi: 1.000.000 ton/yıl
Özgül elektrik tüketimi: 550 kWh/ton çelik = 0,55 MWh/ton

Emisyon Faktörü: Kritik Seçim

CBAM metodolojisinde dolaylı emisyon hesabı için kullanılabilecek emisyon faktörleri hiyerarşisi şöyle sıralanır:

Öncelik 1: Tesis Bazlı Doğrudan Enerji Anlaşması (PPA) Belirli bir yenilenebilir enerji tesisiyle yapılmış fiziksel PPA anlaşması varsa, bu tesise özgü emisyon faktörü kullanılabilir. Yenilenebilir enerji için bu değer 0'a yaklaşır.

Öncelik 2: Garanti of Origin (GO) veya Yenilenebilir Enerji Sertifikası Onaylı yenilenebilir enerji sertifikaları, elektriğin düşük karbonlu kaynaktan geldiğini belgeleyebilir. Ancak bu konuda CBAM'ın özel gereklilikleri bulunmaktadır ve tüm GO sertifikaları kabul görmeyebilir.

Öncelik 3: Ulusal Emisyon Faktörü Herhangi bir özel anlaşma veya sertifika yoksa, üretimin yapıldığı ülkenin şebeke emisyon faktörü kullanılır. Türkiye için bu değer yaklaşık 0,47 tCO2e/MWh'dir.

Türkiye Şebeke Emisyon Faktörü ve CBAM Etkisi

Türkiye elektrik şebekesinin karbon yoğunluğu, enerji karması değiştikçe yıllara göre farklılık göstermektedir:

Yıl	Türkiye Şebeke Emisyon Faktörü (tCO2e/MWh)
2019	~0,50
2020	~0,49
2021	~0,47
2022	~0,47
2023 (tahmini)	~0,45
2025 (projeksiyon)	~0,40-0,43

Bu değerlerin düşmesi Türk üreticiler için otomatik olarak CBAM maliyeti tasarrufu anlamına gelir. Yenilenebilir enerji yatırımlarının artmasıyla birlikte şebeke faktörünün kademeli olarak düşmesi bekleniyor.

Pratik Hesaplama: EAF Çelik Tesisi Örneği

Senaryo: Türkiye'de EAF teknolojisiyle çelik üreten ve AB'ye yıllık 200.000 ton ürün ihraç eden bir tesis.

Hesaplama:

Parametre	Değer
İhraç edilen çelik miktarı	200.000 ton
Özgül elektrik tüketimi	520 kWh/ton = 0,52 MWh/ton
Toplam elektrik tüketimi	200.000 × 0,52 = 104.000 MWh
Şebeke emisyon faktörü (Türkiye)	0,47 tCO2e/MWh
Toplam dolaylı emisyon	104.000 × 0,47 = 48.880 tCO2e
CBAM sertifika fiyatı	70 EUR/tCO2e
Dolaylı emisyon CBAM maliyeti	48.880 × 70 = 3.421.600 EUR

Bu hesap, yalnızca dolaylı emisyonlardan kaynaklanan CBAM maliyetinin yılda 3,4 milyon Euro'nun üzerinde olabileceğini gösteriyor. Doğrudan emisyonların eklenmesiyle toplam yük çok daha yüksek olacak.

Yenilenebilir Enerji ile Dolaylı Emisyon Azaltımı

Yukarıdaki örnek üzerinden devam edelim: Aynı tesis, 104.000 MWh'in tamamını güneş ve rüzgar enerjisiyle karşıladığını belgeleyen geçerli bir PPA anlaşması yaparsa:

Dolaylı emisyon faktörü: ~0 tCO2e/MWh
Dolaylı emisyon CBAM maliyeti: 0 EUR
Tasarruf: 3.421.600 EUR/yıl

Bu tasarruf, yenilenebilir enerji PPA anlaşmasının maliyetini haklı kılmak için güçlü bir iş gerekçesi oluşturuyor.

PPA Anlaşmasının CBAM'da Kabul Koşulları

CBAM metodolojisi, PPA anlaşmaları için belirli koşullar arıyor:

Yenilik (Additionality): PPA anlaşması, elektrik piyasasına yeni yenilenebilir kapasite ekleyen projelerle yapılmalı
Uzun Vadeli Nitelik: Kısa vadeli spot sertifika alımları kabul edilmeyebilir
Fiziksel Bağlantı: Teorik olarak mümkün olan durumlarda fiziksel bağlantı tercih ediliyor
Zamansal Korelasyon: İleride saatlik eşleşme zorunlu hale gelebilir

Dolaylı Emisyon ve Doğrudan Emisyon: Fark ve Bütünleşik Yaklaşım

CBAM hesaplamalarında doğru yaklaşım, doğrudan ve dolaylı emisyonları birlikte değerlendirmek ve stratejik önceliklendirme yapmak.

Sektöre göre dolaylı emisyon oranı:

Sektör	Dolaylı Emisyon Payı (Toplam İçinde)
Birincil alüminyum	%70-85
EAF çelik	%50-65
Yeşil hidrojen (elektroliz)	~%100
Entegre çelik	%15-25
Çimento	%3-8

Bu tablonun pratik anlamı şu: Alüminyum veya EAF çelik üreticisiyseniz dolaylı emisyon azaltımı, doğrudan emisyon azaltımından çok daha hızlı ve daha büyük CBAM tasarrufu sağlayabilir.

İzleme ve Veri Kalitesi Gereksinimleri

Dolaylı emisyonlar için izleme planı şu unsurları içermeli:

Sayaç Okuma Protokolü: Ürün bazında elektrik tüketimini ayrıştıran sayaç sistemi
Emisyon Faktörü Kaynağı: Ulusal faktör, tedarikçi faktörü veya PPA belgesi
Veri Doğrulama: Fatura verileri ile sayaç verileri karşılaştırması
Yenilenebilir Enerji Belgeleri: GO/REC sertifikaları, PPA anlaşma kopyaları

CBAM izleme planı gereksinimleri hakkında detaylı rehber için tıklayın.

Doğrulama Sürecinde Dolaylı Emisyonlar

Akredite CBAM doğrulayıcıları, dolaylı emisyon verilerini doğrularken şunları inceler:

Elektrik sayaç kayıtları ve fatura kopyaları
Enerji anlaşmalarının (PPA, spot satın alma) geçerliliği
Yenilenebilir enerji sertifikalarının akreditasyon statüsü
Emisyon faktörü kaynağının uygunluğu
Ürün bazında ayrıştırmanın doğruluğu

CBAM doğrulama süreci hakkında kapsamlı bilgi için tıklayın.

GHG Protokolü ile CBAM Dolaylı Emisyon Metodolojisinin Karşılaştırması

CBAM dolaylı emisyon metodolojisi, GHG Protokolü Scope 2 kılavuzuyla büyük ölçüde uyumlu olmakla birlikte bazı farklılıklar içeriyor:

Konu	GHG Protokolü Scope 2	CBAM Metodolojisi
Piyasa bazlı yöntem	Kabul	Koşullu kabul
Konum bazlı yöntem	Kabul	Varsayılan yöntem
GO sertifikaları	Piyasa bazlı yöntemde kabul	Kısıtlı kabul
PPA anlaşmaları	Kabul	Koşullu kabul
Saatlik eşleşme	Önerilir	İleride zorunlu olabilir

GHG Protokolü ve ISO 14064 arasındaki farklar için tıklayın.

Sık Sorulan Sorular

CBAM kapsamında dolaylı emisyonlar her sektör için zorunlu mu? Hayır. Alüminyum, EAF çelik ve yeşil hidrojen gibi elektrik yoğun sektörler için zorunludur. Çimento gibi yakıt yoğun sektörlerde dolaylı emisyon payı küçük olduğundan isteğe bağlı veya kısmi raporlama söz konusu olabilir.

Türkiye şebeke emisyon faktörü nereden bulunur? Avrupa Komisyonu'nun CBAM için belirlediği resmi faktörler kullanılmalıdır. Türkiye için güncel faktör CBAM Uygulama Tüzüğü eklerinde yayımlanmaktadır.

Kendi güneş panelimden ürettiğim elektriği kullanırsam dolaylı emisyon sıfır mı? Pratikte çok düşük olur. Güneş paneli üretiminin imalat emisyonları (Scope 3) teorik olarak dahil edilebilir, ancak bu değerler son derece küçüktür. Önemli olan, kendi üretilen yenilenebilir enerjinin belgelenmesi.

Spot piyasadan GO sertifikası satın alarak dolaylı emisyonu sıfırlandırabilir miyim? CBAM, GO sertifikalarının kabul koşullarını sıkılaştırmış durumda. Salt spot GO alımı yeterli olmayabilir; PPA veya doğrudan yenilenebilir enerji anlaşması tercih edilmeli.

Sonuç

Dolaylı emisyonlar, CBAM uyum sürecinde sıkça göz ardı edilen ama mali etkisi çok büyük olan bir kalem. Özellikle alüminyum ve EAF çelik gibi elektrik yoğun sektörlerde, dolaylı emisyon stratejisi ile yılda milyonlarca Euro CBAM tasarrufu mümkün. Yenilenebilir enerji geçişi bu bağlamda yalnızca çevresel bir tercih değil, somut mali bir karar haline geliyor.

Tesisinizin dolaylı emisyon profilini analiz etmek, yenilenebilir enerji stratejinizi CBAM açısından değerlendirmek veya izleme planınızı hazırlamak için CarbonEmit uzman ekibiyle iletişime geçin.

Bu makale, CBAM Tüzüğü (AB) 2023/956, Uygulama Tüzüğü (AB) 2023/1773 ve GHG Protocol Scope 2 Guidance belgesi esas alınarak hazırlanmıştır.