Scope 1, 2, 3 Emisyonlar Nedir? Kapsamlı Rehber
Sera gazı emisyonlarında Scope 1, Scope 2 ve Scope 3 sınıflandırması nedir? Her kapsamın tanımı, örnekleri, hesaplama yöntemleri ve CBAM ile ilişkisi.
Scope 1, 2, 3 Nedir?
Sera gazı emisyonlarının Scope (Kapsam) sınıflandırması, GHG Protokolü tarafından geliştirilen ve ISO 14064 tarafından benimsenen bir çerçevedir. Bu çerçeve, emisyonları kaynağına ve kuruluşun kontrol düzeyine göre üç kapsama ayırır:
- Scope 1: Doğrudan emisyonlar
- Scope 2: Enerji dolaylı emisyonları
- Scope 3: Diğer dolaylı emisyonlar (değer zinciri)
Bu sınıflandırma, CBAM raporlaması, ISO 14064-1 GHG envanteri, CSRD sürdürülebilirlik raporlaması ve SBTi hedef belirleme süreçlerinin ortak dilidir.
Scope 1: Doğrudan Emisyonlar
Tanım
Kuruluşun sahip olduğu veya kontrol ettiği kaynaklardan doğrudan atmosfere salınan sera gazı emisyonlarıdır.
Kaynak Kategorileri
Sabit yanma kaynakları:
- Kazanlar, fırınlar, türbinler, jeneratörler
- Doğalgaz, kömür, fuel oil, LPG yakıtlı ekipmanlar
Mobil yanma kaynakları:
- Şirket araçları (binek, ticari)
- Forkliftler, iş makineleri
- Şirket uçakları, deniz taşıtları
Proses emisyonları:
- Kimyasal reaksiyonlardan kaynaklanan emisyonlar
- Çelik üretiminde kireçtaşı kalsinasyonu
- Çimento üretiminde klinker prosesi
- Gübre üretiminde N₂O oluşumu
Kaçak emisyonlar (fugitive):
- Soğutma ve klima sistemlerindeki HFC kaçakları
- Doğalgaz dağıtım hatlarındaki metan sızıntıları
- SF₆ içeren elektrik anahtarlama ekipmanları
Hesaplama
Scope 1 Emisyon = Aktivite Verisi × Emisyon Faktörü × GWP
Örnek: 1.000.000 m³ doğalgaz × 2,02 kgCO₂/m³ = 2.020 tCO₂
CBAM Bağlantısı
CBAM kapsamında direct emissions (doğrudan emisyonlar), Scope 1'e karşılık gelir ve embedded emissions hesabının temel bileşenidir: CBAM (SKDM) Embedded Emissions Nasıl Hesaplanır?
Scope 2: Enerji Dolaylı Emisyonları
Tanım
Kuruluşun satın aldığı ve tükettiği elektrik, ısı, buhar veya soğutma enerjisinin üretimi sırasında oluşan emisyonlardır.
Bu emisyonlar fiziksel olarak enerji üretim tesisinde gerçekleşir; ancak kuruluşun enerji talebi nedeniyle var olur.
Hesaplama Yöntemleri
Konum bazlı yöntem (Location-based): Ülke veya bölge şebeke ortalama emisyon faktörü kullanılır.
Scope 2 = Elektrik Tüketimi (MWh) × Şebeke Emisyon Faktörü (tCO₂/MWh)
Türkiye için: ~0,47 tCO₂/MWh (TEİAŞ yıllık ortalama)
Piyasa bazlı yöntem (Market-based): Spesifik tedarikçi faktörü veya yenilenebilir enerji sertifikası kullanılır.
- Yenilenebilir enerji sözleşmesi (PPA) → 0 tCO₂/MWh
- Yeşil enerji sertifikası (I-REC, GO) → 0 tCO₂/MWh
- Spesifik tedarikçi faktörü → Tedarikçiye göre değişir
CBAM Bağlantısı
CBAM'da indirect emissions (dolaylı emisyonlar), Scope 2'ye karşılık gelir. Bazı CBAM sektörlerinde (özellikle alüminyum) Scope 2 emisyonları toplam gömülü emisyonun önemli bir bölümünü oluşturur.
Elektrik kaynaklı CBAM maliyeti: CSCF ve ETS Fiyatı CBAM Maliyetini Nasıl Etkiler?
Scope 3: Değer Zinciri Emisyonları
Tanım
Kuruluşun değer zincirinden kaynaklanan, Scope 1 ve 2'ye dahil olmayan tüm dolaylı emisyonlardır. Genellikle toplam emisyonun %70-90'ını oluşturur.
15 Kategori
Yukarı akış (Upstream):
| Kategori | Açıklama | Örnek |
|---|---|---|
| 1. Satın alınan mal ve hizmetler | Hammadde ve hizmet tedarikçileri | Çelik için demir cevheri |
| 2. Sermaye malları | Makine, ekipman, bina | Yeni üretim hattı |
| 3. Yakıt/enerji ile ilgili | Scope 1-2'ye dahil olmayan | Yakıt üretim emisyonları |
| 4. Yukarı akış taşımacılığı | Tedarikçiden tesise taşıma | Hammadde nakliyesi |
| 5. Operasyonel atıklar | Atık bertarafı | Depolama, yakma |
| 6. İş seyahatleri | Çalışan uçuş ve konaklama | Yurt dışı toplantı |
| 7. Çalışan ulaşımı | İşe gidiş-geliş | Servis, özel araç |
| 8. Kiralık varlıklar (yukarı) | Kiralanan tesisler | Kiralık ofis |
Aşağı akış (Downstream):
| Kategori | Açıklama | Örnek |
|---|---|---|
| 9. Aşağı akış taşımacılığı | Tesisten müşteriye taşıma | Ürün sevkiyatı |
| 10. Satılan ürünlerin işlenmesi | Ara ürün işleme | Çelik bobin → boru |
| 11. Satılan ürünlerin kullanımı | Kullanım aşaması | Araçta yakıt tüketimi |
| 12. Ömür sonu işlemleri | Bertaraf ve geri dönüşüm | Ambalaj geri dönüşümü |
| 13. Kiralık varlıklar (aşağı) | Kiralanan varlıklar | Kiralık araç filosu |
| 14. Franchise'lar | Franchise operasyonları | Mağaza zincirleri |
| 15. Yatırımlar | Finansal yatırımlar | İştirak emisyonları |
CBAM ve Scope 3
CBAM kapsamında tedarikçi emisyonları (Scope 3 Kategori 1) kritik önem taşır. İhracatçı firmaların AB'ye bildirdiği embedded emissions, tedarikçiden gelen karbonu da içerebilir: Tedarikçiden Veri Toplama Stratejisi
Scope 1, 2, 3 Oranları: Sektörel Karşılaştırma
| Sektör | Scope 1 | Scope 2 | Scope 3 |
|---|---|---|---|
| Demir-çelik | %50-60 | %15-25 | %20-30 |
| Çimento | %70-80 | %10-15 | %10-20 |
| Alüminyum | %10-20 | %50-60 | %20-30 |
| Otomotiv | %5-10 | %5-10 | %80-90 |
| Teknoloji | %1-5 | %5-15 | %80-95 |
| Perakende | %2-5 | %10-20 | %75-90 |
Bu tablo göstermektedir: CBAM sektörlerinde Scope 1 ve 2 dominant iken, tüketici sektörlerinde Scope 3 baskındır.
Hangi Scope Hangi Regülasyonda Gerekli?
| Regülasyon | Scope 1 | Scope 2 | Scope 3 |
|---|---|---|---|
| CBAM (SKDM) | Zorunlu | Sektöre göre zorunlu | Dolaylı (tedarikçi) |
| ISO 14064-1 | Zorunlu | Zorunlu | Önerilir/zorunlu (2018) |
| CSRD/ESRS | Zorunlu | Zorunlu | Zorunlu (aşamalı) |
| SBTi | Zorunlu | Zorunlu | Zorunlu (>%40 ise) |
| CDP | Zorunlu | Zorunlu | Zorunlu |
Scope Sınırlarında Sık Yapılan Hatalar
- Kiralık araçları yanlış scope'a atamak: Operasyonel kontrol altındaysa Scope 1
- Yeşil enerji sertifikasını Scope 1'e saymak: Yenilenebilir enerji Scope 2'yi etkiler
- Scope 3'ü tamamen atlamak: ISO 14064:2018 önemlilik analizi gerektirir
- Çift sayım (double counting): Aynı emisyonun birden fazla scope'ta sayılması
- Tedarikçi verisini Scope 1 gibi raporlamak: Tedarikçi emisyonları Scope 3'tür
CBAM hataları: CBAM (SKDM)'da En Sık Yapılan 10 Hata
Scope Bazlı Azaltım Stratejileri
Scope 1 Azaltımı
- Enerji verimliliği yatırımları
- Yakıt ikamesi (doğalgaz → hidrojen)
- Proses optimizasyonu
- Kaçak emisyon tespiti ve onarımı
Scope 2 Azaltımı
- Yenilenebilir enerji sözleşmeleri (PPA)
- Yeşil enerji sertifikaları (I-REC, GO)
- Enerji verimliliği (talep azaltma)
- Çatı üstü güneş enerjisi
Scope 3 Azaltımı
- Düşük karbonlu tedarikçi seçimi
- Tedarikçi işbirliği programları
- Ürün tasarımı optimizasyonu
- Lojistik verimliliği
CBAM maliyetini düşürme stratejileri: CBAM (SKDM) Maliyeti Nasıl Düşürülür?
Sonuç
Scope 1, 2, 3 sınıflandırması, emisyon yönetiminin temel dilidir. Bu dili doğru konuşmak:
- CBAM beyanlarını doğru hazırlamak
- ISO 14064-1 envanterini tutarlı oluşturmak
- CSRD raporlamasını karşılamak
- SBTi hedeflerini belirlemek
için zorunludur.
Firmalar için kritik olan: Her scope'un tanımını bilmek değil, kendi operasyonlarında hangi emisyonların hangi scope'a girdiğini doğru tespit etmektir.
Derinlemesine İnceleyin
CSRD ve Sürdürülebilirlik Raporlaması
- CSRD 2025 Uygulama Rehberi: Hangi Şirketler Neyi Raporlamalı?
- CSRD Çifte Önemlilik (Double Materiality): Finansal ve Etki Boyutları
- CSRD'nin Türkiye'ye Etkileri: İhracatçı Firmalar İçin Yol Haritası
İlgili Yazılar
- ISO 14064 ile Kurumsal Karbon Ayak İzi Yönetimi
- ISO 14064 Nedir?
- GHG Protokolü Nedir?
- CBAM (SKDM) Embedded Emissions Nasıl Hesaplanır?
- Karbon Ayak İzi Hesaplama Yöntemleri
Scope 1, 2 ve 3 Emisyonlarınızı Yönetmek için CarbonEmit
- Scope Bazlı GHG Envanter ve İzleme Sistemi — Sabit yanma, mobil yanma, proses ve kaçak emisyonları Scope 1'de; satın alınan enerjiyi Scope 2'de; değer zincirinin 15 kategorisini Scope 3'te yapılandırılmış biçimde takip edin.
- CBAM Direct ve Indirect Emissions Beyan Aracı — CBAM'ın gerektirdiği doğrudan (Scope 1) ve dolaylı (Scope 2) emisyonları sektöre özel formatta hesaplayın ve beyan edin; AB portalına uyumlu çıktı üretin.
- Ürün Bazında Scope Ayrıştırma ve PCF Hesaplama — Tesis düzeyindeki Scope 1 ve 2 verilerini ürün karbon ayak iziyle ilişkilendirin; tedarikçi Scope 3 verilerini birleştirerek bütünleşik ürün emisyon profili oluşturun.
