EN 15804 Modül Yapısı: A1-A5, B1-B7, C1-C4 ve D Detaylı Rehber

EN 15804'ün Modül Mantığı

EN 15804 standardının en belirleyici özelliklerinden biri, inşaat ürünlerinin yaşam döngüsünü standart modüllere ayırmasıdır. Bu modül yapısı, EPD'lerin karşılaştırılabilirliğini sağlar, sistem sınırlarını netleştirir ve bina düzeyinde LCA'larda (EN 15978) tutarlı bir veri akışı sunar.

Modüller, ürünün yaşam döngüsünü dört ana aşamada (Ürün, İnşaat, Kullanım, Ömür Sonu) ve bir bonus modülde (Modül D - faydalar/yükler) toplar. Toplam 17 modül vardır. Üreticilerin EPD'lerinde hangi modülleri raporlayacaklarına dair seçimleri, EPD'nin kapsamını ve uygulanabilirliğini belirler.

Bu yazıda her modülü tek tek detaylandıracak, modüller arası ilişkileri ele alacak ve pratik EPD örnekleriyle açıklayacağız. Konuya temel atmak için EN 15804 nedir ve EPD inşaat sektörü yazılarımız iyi başlangıç noktasıdır.

Modül Yapısı Genel Bakış

Aşama	Modüller	Cradle-to-Gate?	Cradle-to-Grave?	A2 Zorunluluk
Ürün	A1, A2, A3	Evet	Evet	Zorunlu
İnşaat süreci	A4, A5	Hayır	Evet	Opsiyonel
Kullanım	B1-B7	Hayır	Evet	Opsiyonel
Ömür sonu	C1, C2, C3, C4	Hayır	Evet	Zorunlu
Modül D	D	Hayır	Hayır (ayrı)	Zorunlu

A2 sürümünde A1-A3 ürün modülleri ve C1-C4 ömür sonu modülleri ile modül D zorunlu hale geldi.

A1: Hammadde Temini (Raw Material Supply)

A1 modülü, ürünün üretiminde kullanılan tüm hammaddelerin elde edilmesini kapsar. "Beşik" (cradle) noktası buradadır.

A1'e Dahil Olan

Doğal hammaddelerin çıkarılması (madenler, ormanlar, taş ocakları)
Geri dönüştürülmüş hammaddelerin işlenmesi (cut-off sınırı sonrası)
Yarı mamul malzemelerin üretimi (örn. çelik için demir cevheri, beton için klinker)
Tedarikçi tesislerinde harcanan enerji
Hammaddenin tedarikçi tesisinden çıkışı

A1 Hesaplama Örnekleri

Ürün	A1'de Tipik Yer Alanlar
Beton	Çimento (klinker), agrega (kum/çakıl), katkı maddeleri, su
Çelik (BOF rotası)	Demir cevheri, kömür/koklaşan kömür, kireç taşı
Çelik (EAF rotası)	Hurda demir, demir cevheri katkısı
Ahşap (kereste)	Standing forest -- kesme operasyonu hariç
EPS yalıtım	Stiren monomer, pentan blowing agent
Alüminyum	Boksit, alümina (Bayer süreci)

Önemli: Geri Dönüştürülmüş İçerik

Tahsis (allocation) yöntemleri yaklaşımına göre:

Cut-off: Geri dönüştürülmüş giriş yüksüz, A1 sıfır gibi modellenir
Avoided burden: Geri dönüştürülmüş giriş için kredi modül D'de
CFF (PEF): Hibrit yaklaşım

EN 15804 cut-off yaklaşımını varsayılan kabul eder.

A2: Hammaddenin Tesise Taşınması (Transport to Manufacturer)

A2 modülü, A1'de elde edilen hammaddenin üretim tesisine taşınmasını kapsar.

A2'de Modellenenler

Lojistik araçları (kamyon, tren, gemi)
Mesafe (gerçek tedarikçi-tesis mesafesi)
Yakıt tüketimi
Boş geri dönüş
Lojistik altyapısı (limanlar, terminaller)

Tipik Lojistik Mesafeler

Ürün	A2 Lojistik Mesafesi
Çimento klinkeri	500-2,000 km (deniz veya tren)
Kum/çakıl	30-200 km (kamyon)
Çelik hurdası	100-500 km
Boksit (Avustralya'dan AB'ye)	10,000-15,000 km (gemi)
Yerel ahşap	50-200 km (kamyon)
Ithal ahşap	1,000-5,000 km

A2 modülü, ürünün lokal vs küresel tedarik zincirinin etkisini şeffaf gösterir.

A3: Üretim (Manufacturing)

A3 modülü, üretim tesisinde gerçekleşen tüm aktiviteleri kapsar.

A3'e Dahil Olanlar

Üretim sürecinin enerji tüketimi (elektrik, doğalgaz, kömür)
Üretim ekipmanlarının çalışması
Yardımcı malzemeler (yağlama, soğutma)
Atık işleme (tesiste)
Direkt emisyonlar (atmosfere, suya, toprağa)
Üretim tesisi altyapı amortismanı (genelde sınırlı)
Paketleme malzemeleri (eğer A3'e dahil ediliyorsa)

A3 Verisi Toplama

A3, EPD'nin birincil veri ana kaynağıdır. Tipik veri kaynakları:

Elektrik faturaları (yıllık)
Gaz/yakıt tüketim kayıtları
Üretim hacim raporları
Üretim direktivleri ve emisyon ölçümleri (varsa)
Atık raporları

A3 verisinin kalitesi EPD doğrulamasının kritik kontrol noktasıdır. Veri kalitesi ve belirsizlik yazımızda detaylandırdık.

A1-A3 Toplamı: Cradle-to-Gate

EN 15804 EPD'lerin en yaygın kapsamı A1-A3 cradle-to-gate'tir. Bu, üretim tesisi kapısından çıkıştaki gömülü emisyonu temsil eder.

Cradle-to-Gate Tipik Değerler

Ürün	A1-A3 Toplam GWP-total (kg CO2-eq)
1 m³ C30/37 beton	240-280
1 ton CEM I çimento	800-950
1 ton CEM II çimento	600-750
1 ton BOF çelik	2,200-2,500
1 ton EAF çelik	600-1,200
1 ton birincil alüminyum	13,000-16,000
1 ton geri dönüştürülmüş alüminyum	500-800
1 m³ konstrüktif ahşap	100-200 (GWP-fossil)
1 m² EPS yalıtım (100 mm)	5-7
1 m² XPS yalıtım (100 mm)	7-10

CBAM/SKDM gömülü emisyon raporlamalarında A1-A3 modülleri gerçek veri kanıtı olarak kullanılır.

A4: Şantiyeye Taşıma (Transport to Construction Site)

A4 modülü, üretim tesisinden şantiyeye taşınmayı kapsar.

A4'te Modellenenler

Tipik veya gerçek lojistik mesafesi
Araç türü (kamyon kapasitesi, geri dönüş)
Ürün ağırlığı ve yoğunluğu (taşıma verimliliği)

A4 modülü genelde opsiyonel (PCR'a göre değişebilir). Ürün yerel pazara satılıyorsa A4 düşüktür; ihracat ediliyorsa belirgin yük getirir.

Senaryo	A4 Tipik GWP Etkisi
Yerel teslimat (50 km)	%1-2
Bölgesel (300 km)	%3-5
Ulusal (1,000 km)	%5-10
AB içi ihracat (3,000 km)	%10-20
Küresel (10,000+ km)	%20-40

A5: Şantiyede Montaj (Installation)

A5 modülü, ürünün şantiyede yerine montajını kapsar.

A5'te Modellenenler

Montaj enerjisi (kaynak makinesi, vinç, vs)
Yapışkan, vida, civata gibi yardımcı malzemeler
Şantiye kayıpları (kesme atıkları, hasar)
Şantiye ambalaj atıkları
Suriçi su kullanımı (örn. beton karıştırma)

A5 genelde EPD'lerde opsiyonel olarak sunulur. Bina LCA'larında (EN 15978) zorunlu hale gelir.

B1: Kullanım (Use)

B1 modülü, ürünün kullanımı sırasında oluşan emisyonları kapsar (enerji veya su tüketimi olmadan).

B1'de Modellenenler

Yapı kimyasallarının VOC salımı
Boyaların buharlaşması
Yalıtım malzemelerinin gaz salımı
Çatı kaplamasının ışığa maruz kalma sonrası bozulması

Çoğu inşaat ürünü için B1 ihmal edilebilir, ancak yapı kimyasalları için önemli olabilir.

B2: Bakım (Maintenance)

B2 modülü, ürünün ömrü boyunca yapılacak bakımları kapsar.

B2'de Modellenenler

Periyodik temizlik (deterjan, su)
Yüzey yenileme (boya, cila)
Kontrol ve denetim aktiviteleri
Bakım için kullanılan yardımcı malzemeler

Ahşap ürünler için B2 belirgin (boyama, cilalama). Çelik için cüzi.

B3: Onarım (Repair)

B3 modülü, ürünün belirli bölümlerinin onarımını kapsar.

Yedek parça
Onarım sürecinin enerji ve malzeme tüketimi
Onarım sıklığı (yılda kaç kere)

Pencere, kapı gibi mekanik parçalar için önemli.

B4: Yenileme (Replacement)

B4 modülü, ürünün belirli bileşenlerinin tam değiştirilmesini kapsar.

Tipik B4 örnekleri:

50 yıllık binada 25 yıllık çatı kaplamasının değişmesi (1 kez)
Boya kaplamalarının 10 yılda bir yenilenmesi (5 kez)
Camın kırılma sonrası değişimi (istatistiksel)

B4, ürün ömrünün bina ömründen kısa olduğu durumlarda kritik.

B5: Yenileme/Renovasyon (Refurbishment)

B5 modülü, ürünün veya kendisinin önemli bir bölümünün yenilenmesini kapsar.

Cephe yenileme (re-cladding)
Çatı yenileme
İç mekan yenileme

B4 (component değişimi) ile B5 (sistematik yenileme) arasındaki sınır PCR'a göre değişebilir.

B6: Operasyonel Enerji Kullanımı (Operational Energy)

B6 modülü, ürünün veya binanın operasyonel enerji tüketimini kapsar.

B6 İnşaat Ürün EPD'sinde

Çoğu inşaat ürünü EPD'sinde B6 modüllenmez (ürün tek başına enerji tüketmez).

B6 Bina LCA'sında

EN 15978 ile yapılan bina düzeyi LCA'da B6 baskındır:

Isıtma, soğutma, havalandırma
Sıcak su
Aydınlatma
Cihazlar (dahil edilirse)

LCA bina sektörü yazımızda detaylandırdığımız üzere, bina yaşam döngüsü emisyonlarının %50-70'i B6 modülünden gelir.

B7: Operasyonel Su Kullanımı (Operational Water)

B7 modülü, ürünün veya binanın operasyonel su tüketimini kapsar.

Yıkama
Sulama
Soğutma sistemi
Sıhhi tesisat

B7 de inşaat ürünü EPD'sinde nadir, bina LCA'sında daha yaygın modüllenir.

C1: Sökme (Deconstruction / Demolition)

C1 modülü, ürünün ömür sonunda yapıdan çıkarılmasını kapsar.

Sökme makineleri (yıkım için ekskavatör vb.)
Sökme enerjisi
Sökme sırasında oluşan tozun yönetimi

C1 modülü A2 sonrası zorunlu. Sökme yöntemine göre etki değişir:

Selektif sökme (parça parça): Düşük etki, geri kazanım yüksek
Yıkım (kaba): Yüksek etki, geri kazanım düşük

Yaşam sonu modelleme yazımızda detayını inceledik.

C2: Atık Taşıma (Transport to Waste Processing)

C2 modülü, sökülmüş ürünün atık işleme tesisine taşınmasını kapsar.

Tipik mesafeler:

Yerel atık tesisi: 30-100 km
Geri dönüşüm tesisi: 50-300 km
Düzenli depolama: 30-150 km

C3: Atık İşleme (Waste Processing for Recovery)

C3 modülü, atığın geri kazanım için işlenmesini kapsar.

Mekanik geri dönüşüm (kırma, ayırma)
Yeniden işleme (eritme, granül haline getirme)
Enerji geri kazanım için yakma

C3'ün Tahsisi

C3'te işlenen atığın bir kısmı modül D'ye geçer (avoided burden olarak). Aynı atığın hem C3'te hem D'de değerlendirilmesi tahsis hatasıdır; PCR ve standartların tahsis kuralları net izlenmelidir.

C4: Düzenli Depolama (Disposal)

C4 modülü, geri kazanılmayan atığın düzenli depolanmasını kapsar.

Depolama tesisi enerji tüketimi
Sızıntı suyu yönetimi
Çürüme emisyonları (organik atık için CH4)
Depolama sahası altyapı amortismanı

C4 modülü beton ve çelik için cüzi. Ahşap ve organik atık için CH4 nedeniyle önemli.

Modül D: Yeniden Kullanım, Geri Kazanım, Geri Dönüşüm Potansiyeli

Modül D, ürünün ömür sonu yönetiminin gelecek yaşam döngüsüne sağladığı net faydayı modeller.

Modül D'nin Mantığı

Geri dönüştürülen malzeme birincil hammaddeyi ikame eder → kredi
Yeniden kullanılan parça yeni ürün ihtiyacını azaltır → kredi
Yakılan ürün enerji üretir, fosil yakıt yerine geçer → kredi
Düzenli depolanan malzeme: kredi yok

Modül D Hesaplama Yaklaşımı

EN 15804 A2 sonrası önerilen yaklaşım: Net Flow Method

Ürünün geri dönüştürülmüş içeriği (R1) varsa: Birincil hammaddeyi kredi olarak alma değil, R1 oranında düşülmüş giriş.
Ömür sonunda geri dönüştürülen oran (R2) ile birincil hammadde ikamesi: D'de pozitif kredi.

Pratik Örnek

1 ton EAF (elektrik ark fırını) çelik için:

A1-A3 GWP-fossil: 700 kg CO2-eq
A1-A3 GWP-total: 720 kg CO2-eq
A4: 50 kg CO2-eq (lojistik)
C1-C4: 80 kg CO2-eq (sökme + lojistik + atık işleme)
Modül D: -180 kg CO2-eq (90% geri dönüşüm potansiyeli ile birincil çelik ikamesi kredisi)

Modül D'nin negatif değerinin EPD raporlama formatında ayrıca sunulması zorunludur — modül D, A1-D toplamına dahil edilmez ama gösterilir.

Tahsis (allocation) yöntemleri yazımızda Net Flow Method ve PEF Circular Footprint Formula'yı detaylandırdık.

Modül Kombinasyonları: Sistem Sınırı Seçenekleri

Kapsam	Dahil Modüller	Kullanım
Cradle-to-gate	A1-A3	Üretici EPD'lerde yaygın
Cradle-to-installation	A1-A5	Bina projelerine giriş
Cradle-to-grave	A1-A5 + B + C	Tam yaşam döngüsü
Cradle-to-grave + D	A1-A5 + B + C + D	Modern A2 EPD'leri (genel öneri)
Cradle-to-cradle	Tüm modüller dahil + tam D	Akademik veya tam dairesel ekonomi

EN 15804:2012+A2:2019 sonrası genel öneri: A1-A3 + C1-C4 + D zorunlu, A4-A5 ve B1-B7 opsiyonel olarak raporlanır.

Pratik Örnek: Bir Yalıtım Levhası EPD'sinin Tam Modül Yapısı

Tipik bir senaryo: 1 m² × 100 mm EPS yalıtım levhası, 60 yıl bina ömrü. Modül bazlı GWP-total değerleri (kg CO2-eq):

Modül	GWP-total	Açıklama
A1	4.5	Stiren monomer, pentan
A2	0.3	Hammadde lojistiği
A3	1.7	Üretim tesisi
A1-A3 toplam	6.5	Cradle-to-gate
A4	0.4	Şantiyeye taşıma
A5	0.2	Montaj atığı (%5 kayıp)
B1-B7	0	EPS pasif, enerji tüketmez
C1	0.05	Sökme
C2	0.1	Atık taşıma
C3	0	Geri dönüşüm hattına gitmiyor
C4	0.4	Düzenli depolama (yakma alternatifi de var)
D	-0.5	Eğer enerji geri kazanımına gitmişse kredi

Toplam (A1-A3 + C1-C4): 6.95 kg CO2-eq Modül D: -0.5 kg CO2-eq (ayrı raporlanır)

Sık Yapılan Hatalar

A1-A3'ü tek modül sanmak: Üç ayrı modüldür, ayrı ayrı raporlanır.
Modül D'yi A1-D toplamına dahil etmek: D ayrı raporlanır, toplama dahil edilmez.
B6/B7'yi ürün EPD'sinde modüllemeye çalışmak: Bu modüller bina LCA için.
C3 ve modül D'yi çakıştırmak: Aynı atık iki kez kredilenmez.
A5 modülünde ürünün kendisini iki kere saymak: A1-A3'te zaten dahil.
C1'i sıfır kabul etmek: A2 zorunlu, en az ölçüm ya da tipik veri olmalı.
Modül D'de aşırı iyimser geri dönüşüm oranı: Gerçekçi sektör ortalamasını kullan.
Modülleri PCR'ın gerektirdiği formatta sunmamak: Tablo düzeni doğrulamada kontrol edilir.

EN 15978 Bina LCA'sına Geçiş

Bina düzeyinde LCA için modüller toplanır:

Tüm yapı bileşenlerinin EN 15804 EPD'leri kullanılır
Bina geometrisi ve ürün miktarları ile çarpılır
Bina ömrü boyunca B modülleri (özellikle B6) entegre edilir
C modülleri yıkım senaryosu ile birleştirilir
D modülleri gelecek bina inşaatlarına potansiyel fayda olarak değerlendirilir

LCA bina sektörü yazımızda bu yapıyı ele aldık.

CBAM ve Modül Yapısı

CBAM/SKDM raporlamalarında A1-A3 modülleri doğrudan gömülü emisyon kanıtı olarak kullanılır. CBAM hesaplamaları için:

A1-A3 GWP-fossil değeri ürün başına gömülü CO2 emisyonu
A4 (lojistik) opsiyonel
C ve D modülleri CBAM kapsamı dışında

Bu nedenle CBAM kapsamındaki üreticiler için EN 15804 modül yapısı doğal bir uyum sağlar.

Sonuç

EN 15804 modül yapısı, inşaat ürünlerinin yaşam döngüsünü standart bir hiyerarşi içinde organize eder ve EPD'lerin karşılaştırılabilirliğini sağlar. A1-A3 ürün, A4-A5 inşaat süreci, B1-B7 kullanım, C1-C4 ömür sonu modülleri ile modül D yeniden kullanım/geri dönüşüm potansiyeli, ürünün tüm yaşam etkilerini bölmüş ve organize etmiştir. A2 sürümü ile A1-A3, C1-C4 ve modül D zorunlu hale geldi.

Bu modül yapısı yalnızca raporlama formatı değil, sektörel düşünce çerçevesidir. Üreticiler ve mimarlar, modül bazlı veriyle çalışarak iyileştirme alanlarını net belirleyebilir, bina düzeyine doğru sistematik LCA çıkarabilir ve regülatif uyumlarını sağlayabilir. CarbonEmit ekibi olarak, EN 15804 uyumlu modül bazlı LCA, EPD raporlama ve doğrulama süreçlerinde uzman destek sunmaktayız.

EN 15804 modül yapısına uyumlu EPD hazırlatmak ister misiniz? CarbonEmit ekibiyle iletişime geçebilirsiniz.